آمار گردشگری

آمار و ارقام گردشگری معمولاً ‌بصورت تعداد ورود و خروج گردشگران و چگونگي اقامت آنها محاسبه مي شود. بطور مشخص تعداد ورودي مسافرين بين المللي وپذيرايي از آنها به صورت جداگانه و منفك از تعداد ورود و خروج مسافرين داخلي يك كشور‌ (مسافرت هاي داخلي) در نظر گرفته مي شود.

 در اين راستا داده هاي اقتصادي قابل ملاحظه اي از سوي سازمان هاي متولي گردآوري مي شوند كه در اختيار اين سازمان ها باقي مي مانند ومعمولاً نشر آنها با سطوح دقت متفاوتي صورت مي گيرد.به همین دلیل بسياري از مطالعات اقتصادي كلان يا نتايج تحليل هاي اقتصادي انجام شده از دقت كافي برخوردار نبوده و اينچنين است كه بخش قابل توجهي از ايرادات و انتقادات مطرح شده در حوزه اقتصاد گردشگری به مباني آماري آن باز مي گردد و در نتیجه نتايج و تحليل هاي آن را مغاير با هم نشان مي دهد !

البته بسیاری از آمارها و یا ارقام جابجا شده در صنعت گردشگری لحاظ نمی‌شود مثلاً بسیاری از مبادلات و یا درآمدهای حاصله از رفت و آمد افراد در مرزهای دو کشور بطور دقیق ثبت نمی‌شود و یا به حساب نمی‌آید.

درآمد گردشگری در سال‌های مختلف نوسانات مختلفی داشته است و این بسته به موقعیت و وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشورها متفاوت بوده است. اما آنچه مسلم است در اغلب نقط دنیا رشد درآمد ناشی از گردشگری مثبت بوده است. متا سفانه آمار گردشگران خارجي ورودي به كشورايران تا كنون توسط هيج مرجع رسمي كشور تهيه نشده است، هرچند اين آمار براي سيا ستگذاري، برنامه ريزي، كنترل و نظارت بر بخش گردشگري كشور وجذب سرمايه گذاران در تاسيسات گردشگري از اهم امور مي باشد. ولي تاكنون توجه لازم به آن صورت نگرفته است. البته براي حل اين معضل در برنامه چهارم توسعه كشور” تدوين طرح جامع آمار گردشگري كشور” مصوب گرديد و پيرو آن  درسال 1384{دفتر برنامه ريزي، آمار واطلاعات} بعنوان اتاق فكر سازمان درساختارتشكيلاتي سازمان جديد التاسيس ميراث فرهنگي وگردشگري پيش بيني و مصوب گرديد وليكن دراوائل سال بعد با مديريت جديد سازمان اين دفتر منحل گرديد و سامان دادن به آمار گردشگري درنطفه خاموش شد.

در حال حاضرهر چند آمار گردشگران وجود ندارد ولي آمار مسافران خارجي ورودي به كشور توسط چهار مرجع (اداره كل اتباع خارجه نيروي انتظامي – اداره كل اتباع خارجه وزارت امور خارجه – سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي  و گردشگري – سازمان گمرك كشور ) جمع آوري مي شود كه متاسفانه هركدام با نواقصي مواجه مي باشد اولي آمارخود را محرمانه تلقي كرده و منتشرنمي كند – دومي نظام آمارگيري مناسب ومستمري ندارد – سومي صرفا آمار گردشگران ورودي به هتل هاي تحت پوشش را جمع آوري مي كند كه فاقد جامعيت و زمانبندي مناسب مي باشد – لذا تنها آمار معتبر در خصوص مسافران خارجي ورودي مربوط به سازمان گمرك كشور مي باشد كه آن هم فاقد شا خصهاي لازم براي شناسائي گردشگر از مسافر مي باشد، ولي علي رغم اين مسائل تنها آماردر دسترس كشور مي باشد كه با كمك از نظرات كارشناسي اگر در ضريب ۵۰ درصد ضرب كنيم مي توانيم بصورت حدودي تعداد گردشگران خارجي ورودي را تخمين بزنيم.

به گزارش سازمان جهانی گردشگردی در سال 2010 درآمد مستقیم و غیرمستقیمی که از طریق گردشگری عاید ایران شده از 900 میلیون دلاربیشتر نیست. آمار منتشر شده توسط مراجع دولتی ایران فاصله جدی با منطق و واقعیت دارد. سازمان میراث فرهنگی وگردشگری، تعداد گردشگران خارجی در ایران را درسال 1389 حدود 000/100/3 نفر اعلام کرده که به نظر بسیاری از صاحبنظران این حوزه، آمار منتشره توسط این سازمان اغراق آمیز است و رقم واقعی بسیار پایین تر می باشد. در حال حاضر سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به تدریج عملکرد ضعیف تری از خود بروز داده و از سال 1378، آمار ها و اطلاعات مربوط به ظرفیت مراکز اقامتی و دفاتر خدمات مسافرتی را منتشر ننموده است. نگاهی به آمار های موجود حداقل در  سال های گذشته نشان می دهد تناقضات آماری در صنعت گردشگری ایران ریشه ای دیرینه دارند. به عنوان مثال در حالی که سازمان ایرانگردی و جهانگردی در سال 1374 آمار گردشگران و ورودی را 488 هزار نفر اعلام کرد ولی سازمان جهانی گردشگری (WTO) این آمار را 195 هزار نفر ارائه داد.

با توجه به نبود نهادی که آمار مستند گردشگری را اعلام کند، در این تحقیق، از آمار مسافران ورودی و خروجی اعلام‌شده توسط سازمان گمرک کشور که تنها سازمانی است که آمارهای تا حدودی مستمر ارایه می‌کند، همچنین خبرهای مندرج در رسانه ها و نظرهای معتبر کارشناسی مبنی بر اینکه ۵۰ درصد مسافران ورودی به کشور و ۹۰ درصد مسافران خروجی از کشور را می‌توان گردشگر محسوب کرد، استفاده شده است.

درآمد ارزی حاصل از ورود گردشگران  بین المللی به ایران

بر اساس مطالعات انجام شده درآمد حاصل از جذب یک گردشگر خارجی بافروش 15 بشکه نفت برابری می کند و اگر این صنعت در کشور توسعه پیدا کند و تعداد فراوانی گردشگر خارجی به ایران بیایند درآمد حاصل از توریسم می تواند جایگزین بخش های قابل توجهی از درآمد فروش نفت شود. در  خصوص اشتغال زایی این صنعت در داخل کشور تنها می توان به این نکته اشاره نمود که در مقابل ورود 6 نفر گردشگر برای یک نفر در کشور ایجاد اشتغال می شود.(یعقوب زاده، 1383).

درآمد ارزی حاصل از ورود گردشگران بین المللی به ایران طی سال های 1348 تا 1357 با افزایش رو به رو بوده است. بیشترین درآمد ارزی گردشگران به ایران پیش از انقلاب در سال 1357 با رقمی بالغ بر 235 میلیون دلار بوده است. از سال 57 به بعد به علت پیروزی انقلاب اسلامی و سالهای جنگ تحمیلی تا سال 67 تقریبأ ثابت و با تغییرات جزئی مواجه بوده است. از سال 67 تا  87  نیز با توجه به آرامش نسبی اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور، درآمد حاصل از ورود گردشگران بین المللی با روند رو به رشد رو به رو بوده است. اما از سال 1388 تا کنون رو به کاهش گذاشته است.

به منظور بررسی و مقایسه سالیانه وضعیت گردشگردی کشور با بهره گیری از الگوهای بین المللی از شاخص های عمده: ورود گردشگر بین المللی، خروج ایرانیان ازکشور، درآمد گردشگردی، هزینه گردشگردی و شاخص های مربوط به اقامت در تأسیسات اقامتی است استفاده شده است. تفکیک ورود گردشگران بین المللی به کشور بر اساس مدل سفر از سال 1388 تا 1389  بیانگر آن است که طی سال های گذشته بیشترین ورود گردشگران بین المللی به ایران به ترتیب از مرزهای زمینی، هوایی و دریایی بوده است.

جدول شماره 15: ورود گردشگران بین المللی به کشور بر اساس مدل سفر در سال 1388   و 1389

سال

گردشگران ورودی

ورود زمینی

هوایی

دریایی

1388

575/272/2

311/621/1

522/634

742/16

1389

282/121/3

135/474/2

622/628

524/18

منبع؛ اداره آمار و اطلاعات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

بر اساس جدول فوق در سال 1388 گردشگران بین المللی به ترتیب 71 درصد از طریق مرز زمینی، 27 درصد هوایی و 6/0 درصد از راه دریا وارد کشور شده اند. در سال 1389 نیز با اندکی تغییر به ترتیب 79 درصد از طریق مرز زمینی،  20 درصد هوایی و7/0 درصد از راه دریا به ایران سفر کرده اند.

تفکیک مبدأ سفر گردشگران بر اساس مناطق عمده جهانی بیانگر آن است که بیشترین گردشگران ورودی به ایران از کشورهای اروپایی (با احتساب کشورهای تازه استقلال یافته) وارد ایران شده اند. پس از اروپا بیشترین مسافران ورودی به ایران ازکشورهای جنوب آسیا و پس از آن ازکشورهای خاورمیانه بوده اند.

خروج ایرانیان از کشور:

خروج ایرانیان از کشور طی سال های 1348 تا 1352 با روند افزایشی روبرو بوده است. که این روند از سال 1352 تا 1356 افزایشی بوده اما سرعت آن بیشتر بوده است. این روند طی سال های 1356 تا1360 که مصادف با پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز جنگ تحمیلی بود، با روند کاهشی قابل توجهی مصادف می شود.

خروج ایرانیان از کشور به مقاصد بین المللی طی سالهای 1360 تا 1363 با افزایش سالیانه چشمگیر مواجه بوده است و از سال 1363 تا 1373 به غیر از سال 1370 از روند یکنواختی برخوردار بوده ، اما از سال 72 تا 89   با روند افزایشی چشمگیری روبه رو بوده است.

 

 

رحیم یعقوب زاده-پژوهشگر و استاد دانشگاه